Sáng nay đọc một bài viết về quan hệ bất cân xứng giữa tài xế và nền tảng Grab, tôi gặp ngay một kiểu bình luận ở phía dưới — kiểu bình luận này đã gặp nhiều năm, nhiều lần:
“Cơ quan quản lý cần vào cuộc mạnh tay, đứng về phía người lao động, công nhận tài xế là người lao động chứ không phải đối tác của Grab. Họ có được chia lãi ngang hàng và quyết định giá cuốc xe đâu mà gọi là đối tác được.”
Nghe rất nghĩa hiệp.
Nhưng đằng sau cái vẻ nghĩa hiệp đó là một sự nhầm lẫn khá căn bản về cách quyền lực được tạo ra. Và đi xa hơn nữa, là một kiểu tư duy tôi gọi thẳng là hèn: không dám nhìn vào năng lực và vị thế thật của mình, nên muốn núp bóng quyền lực nhà nước để đòi phần mà bản thân chưa tạo ra sức nặng tương ứng.
Thế giới không vận hành bằng việc ai đáng thương hơn thì người đó được nhiều quyền hơn.
Nó vận hành sòng phẳng hơn thế.
Năng lực tạo ra giá trị. Giá trị tạo ra vị thế. Vị thế tạo ra quyền lực.
Muốn bàn về tài xế và Grab, phải bắt đầu từ đó.
Tài xế có năng lực không?
Có.
Họ bỏ thời gian, sức lực, phương tiện, chịu nắng mưa, rủi ro ngoài đường, và đôi khi là cả tai nạn, để biến một yêu cầu trên màn hình thành một chuyến xe thật. Không có hàng trăm nghìn con người ấy, ứng dụng Grab chỉ là một cái icon đẹp nằm trên điện thoại.
Đó là năng lực tạo ra giá trị trực tiếp.
Nhưng Grab có một loại năng lực khác.
Họ xây nền tảng. Họ gom hàng triệu người mua và người bán vào cùng một cái chợ. Họ đầu tư công nghệ, vận hành thuật toán, tạo hệ thống thanh toán, định giá, quảng bá, quản trị rủi ro, xử lý gian lận và cạnh tranh để giữ cái chợ ấy đủ lớn cho tài xế mở app lên là có khách.
Đó là năng lực tạo ra luật chơi.
Hai loại năng lực đều có giá trị. Nhưng chúng không giống nhau.
Và vì không giống nhau nên vị thế cũng không giống nhau.
Một tài xế có thể chạy xe rất giỏi. Điều đó không tự động tạo ra cho anh quyền viết thuật toán định giá, quyết định tỷ lệ chiết khấu hay phân bổ lợi nhuận của cả nền tảng.
Muốn có loại quyền lực đó, phải trả một cái giá khác.
Giá của việc bỏ vốn. Giá của việc xây hệ thống. Giá của việc chịu lỗ khi thị trường chưa đủ lớn. Giá của việc chịu rủi ro khi đối thủ đốt tiền giành khách. Giá của việc duy trì cả một cái chợ mà hàng triệu người khác đang dựa vào.
Anh không trả cái giá ấy thì không thể chỉ vì mình cũng góp phần tạo ra giá trị mà đòi ngồi ngang mâm.
Đấy không phải bất công.
Đấy là sòng phẳng.
Sai lầm thứ hai nằm ở chuyện vị thế.
Trong bài gốc, anh tài xế có nói một câu rất thật: “Buôn có bạn, bán có phường.”
Anh ta hiểu khá rõ vị trí của mình.
Một tài xế tắt app, thị trường gần như không cảm thấy gì. Anh tắt thì người khác bật. Một người rời đi, vài chục giây sau hệ thống có thể phân chuyến cho một người khác.
Đó là một sự thật không dễ nghe: lao động phổ thông trong một thị trường có nguồn cung lớn thì khả năng bị thay thế là rất cao.
Khả năng bị thay thế cao thì vị thế thấp.
Vị thế thấp thì quyền lực thương lượng thấp.
Không có gì bí hiểm ở đây.
Nhưng đến lúc tranh luận, rất nhiều người lại không chịu nhìn vào cái chuỗi đó. Họ muốn nhảy thẳng từ “tôi đang ở vị thế yếu” sang “tôi phải được trao thêm quyền”.
Tại sao?
Vì tôi yếu.
Vì tôi là người lao động.
Vì phía kia lớn hơn.
Vì nhà nước phải bảo vệ tôi.
Thay vì hỏi câu khó hơn: Tại sao mình đang ở vị thế này? Mình phải tạo thêm năng lực gì để vị thế ấy thay đổi? — họ chọn cách dễ hơn: gọi cơ quan quản lý vào.
“Nhà nước phải đứng về phía chúng tôi.”
Nghe rất chính nghĩa.
Nhưng quyền lợi không mọc ra từ không khí.
Nếu pháp luật buộc nền tảng phải gánh thêm nghĩa vụ sử dụng lao động, chi phí đó không biến mất. Nó chỉ chuyển chỗ.
Một phần có thể đi vào giá cước.
Một phần đi vào mức chiết khấu.
Một phần đi vào tiêu chuẩn tuyển chọn tài xế.
Một phần đi vào số lượng tài xế mà nền tảng còn muốn duy trì.
Và một phần rất có thể đổi thành quyền kiểm soát nhiều hơn đối với chính người tài xế.
Nếu anh muốn đầy đủ quyền lợi của một quan hệ lao động truyền thống, phía sử dụng lao động cũng sẽ có lý do đòi lại những quyền tương ứng: ca làm, tiêu chuẩn hiệu suất, kỷ luật, giờ giấc, mức độ sẵn sàng làm việc.
Không thể đòi toàn bộ quyền lợi của vị thế nhân viên mà mặc nhiên giữ nguyên toàn bộ quyền tự do của vị thế đối tác độc lập.
Mọi quyền đều đi cùng một cấu trúc chi phí và trách nhiệm.
Sòng phẳng nằm ở đó.
Và đến đây thì câu chuyện tách ra thành hai phía.
Một phía là những người đứng ngoài cuộc, rất thích nói về bảo vệ người lao động nhưng vẫn muốn được đi xe thật rẻ.
Phía còn lại là chính những người tài xế đang ở vị thế yếu và muốn thay đổi phần mình nhận được.
Cả hai đều phải trả lời cùng một câu hỏi: anh đang mang thêm cái gì vào cuộc chơi để đòi một phần lớn hơn?
Với người tiêu dùng, câu hỏi rất đơn giản.
Anh muốn tài xế được trả nhiều hơn, có bảo hiểm tốt hơn, được bảo vệ nhiều hơn, nền tảng phải gánh thêm trách nhiệm lao động hơn — được thôi.
Nhưng anh có sẵn sàng trả nhiều hơn cho chuyến xe hay không?
Nếu không, thì cái vẻ nghĩa hiệp kia khá rẻ tiền —giống như việc muốn ăn tô phở tái nạm đầy đặn nhưng chỉ trả tiền tô phở “không người lái”.
Muốn người lao động có thu nhập cao hơn nhưng vẫn muốn giá cước thấp. Muốn doanh nghiệp gánh thêm chi phí nhưng không muốn phần chi phí ấy đi vào hóa đơn của mình. Muốn nhà nước ép một bên phải nhường thêm, còn mình đứng ngoài và giữ nguyên lợi ích.
Đó là kiểu nghĩa hiệp bằng tiền của người khác.
Rất dễ.
Sòng phẳng thì khó hơn: anh đòi một hệ thống trả cho người lao động nhiều hơn thì anh cũng phải chấp nhận rằng phần giá trị mình mua có thể đắt hơn.
Còn với tài xế, câu hỏi lại khác.
Nếu anh thấy từng tài xế quá yếu để mặc cả với nền tảng, vậy thì tạo ra một năng lực khác.
Một tài xế không có sức nặng.
Mười nghìn tài xế cùng tắt app thì có.
Lúc ấy họ không còn chỉ bán sức lao động riêng lẻ nữa. Họ đã tạo thêm một năng lực mới: năng lực làm gián đoạn nguồn cung.
Và ngay khi năng lực thay đổi, vị thế thay đổi.
Vị thế thay đổi thì quyền lực thương lượng cũng thay đổi.
Đó chính là điều đang xảy ra trong những đợt tắt app.
Không cần ai ban cho họ quyền lực ấy.
Họ tự tạo nó bằng cách gom những đơn vị nhỏ thành một khối đủ lớn để phía bên kia phải tính đến.
Tôi hoàn toàn tôn trọng cách đó.
Không thích giá cước? Tắt app.
Thấy chiết khấu quá cao? Tổ chức nhau lại.
Muốn điều kiện tốt hơn? Tạo ra đủ sức nặng để nền tảng thấy rằng không thương lượng với anh thì họ cũng phải trả giá.
Đó là mặc cả.
Đó là thị trường.
Đó là sòng phẳng.
Cuối cùng thì có hai kiểu hèn trong câu chuyện này.
Một là người đứng ngoài, miệng đòi cơ quan quản lý phải bảo vệ tài xế, đòi doanh nghiệp phải trả nhiều hơn, nhưng đến lúc mở app lại vẫn muốn cuốc xe rẻ như cũ.
Nghĩa hiệp bằng tiền của người khác thì rất dễ.
Hai là người đang ở vị thế yếu, biết năng lực của mình có khả năng thay thế cao, nhưng không chịu học thêm, không tạo thêm lựa chọn, không tổ chức để gom sức mạnh tập thể, rồi chỉ chờ quyền lực nhà nước nâng mình lên một vị thế mà bản thân chưa tạo ra sức nặng tương ứng.
Một người đang ở vị thế yếu, hoặc chỉ tạo ra loại giá trị có khả năng thay thế cao, vẫn đáng được tôn trọng.
Nhưng biết mình yếu mà không chịu mạnh lên, hoặc muốn người khác mạnh tay thay mình trong khi bản thân không chịu trả cái giá tương ứng — thì đó là hèn.
Một bên hèn vì muốn làm người nghĩa hiệp nhưng không muốn trả hóa đơn.
Một bên hèn vì muốn có thêm quyền lực nhưng không muốn tạo thêm năng lực.
Muốn ngồi ngang mâm, trước hết phải có thứ đủ giá trị để đặt lên mâm.
