Thiên hạ thường nói về công bằng như một điều gì đó thiêng liêng. Người ta đòi hỏi cơ hội công bằng, đối xử công bằng, phần thưởng công bằng. Tôi từng tin như vậy. Nhưng sống đủ lâu ở mức bình thường – không quá giỏi, không quá xuất sắc, không có gì nổi bật – tôi hiểu một điều đơn giản hơn: thế giới này không vận hành bằng công bằng. Nó vận hành bằng sòng phẳng.
Sòng phẳng nghĩa là gì? Nghĩa là anh đưa ra giá trị, tôi trả giá trị. Không hơn, không kém. Không cảm xúc. Không thương hại.
Khi tôi kinh doanh, làm việc, chẳng ai trả công vì tôi chăm chỉ hay vì tôi mệt. Họ trả công cho tôi vì tôi làm tạo ra lợi ích cho họ. Nếu tôi không còn tạo ra giá trị tương xứng, tôi sẽ bị thay thế. Điều đó không bất công. Đó là sòng phẳng.
Trong các mối quan hệ cũng vậy. Người ta ở lại vì họ nhận được điều họ cần: sự quan tâm, sự ổn định, cảm giác được thấu hiểu, hoặc lợi ích nào đó cụ thể. Khi một bên không còn cung cấp được thứ kia mong muốn, mối quan hệ dần lỏng ra. Người ta có thể gọi đó là phũ phàng. Tôi gọi đó là quy luật trao đổi.
Công bằng là một ý niệm đẹp. Nhưng công bằng không đảm bảo cho bạn một vị trí. Sòng phẳng thì có. Vì sòng phẳng buộc bạn phải tự hỏi: mình đang cung cấp được gì? Giá trị của mình nằm ở đâu? Nếu không có câu trả lời, bạn không thể đòi hỏi phần của mình.
Nhiều người yếu thế mong công bằng vì họ hy vọng hệ thống sẽ tự điều chỉnh để bù đắp cho thiếu hụt của họ. Nhưng thực tế, hệ thống chỉ phản hồi với giá trị hữu hình. Bạn có kỹ năng? Có mạng lưới? Có tiền? Có ảnh hưởng? Khi bạn có thứ người khác cần, tiếng nói của bạn có trọng lượng. Khi không có, lời nói chỉ là mong muốn.
Tôi không xem đó là cay nghiệt. Tôi xem đó là luật ngầm. Luật này không được viết ra, nhưng ai va chạm đủ nhiều đều nhận ra. Thị trường không quan tâm bạn nghĩ gì về sự công bằng. Nó chỉ hỏi: bạn mang đến điều gì?
Tất nhiên, xã hội vẫn cần một mức công bằng tối thiểu để không sụp đổ. Luật pháp, quy định, chuẩn mực – tất cả tạo ra khung chơi. Nhưng bên trong cái khung đó, cuộc chơi vẫn là trao đổi. Và trao đổi thì luôn có giá.
Sòng phẳng không phải là tàn nhẫn. Nó rõ ràng. Rõ ràng rằng nếu tôi muốn nhiều hơn, tôi phải trở nên có giá trị hơn. Không ai nợ tôi thành công. Không ai nợ tôi hạnh phúc. Nếu tôi muốn được trả công cao hơn, tôi phải tạo ra thứ đáng giá hơn. Nếu tôi muốn được tôn trọng, tôi phải trở thành người khó bị thay thế.
Tôi không đặc biệt. Tôi không đứng trên ai. Tôi chỉ hiểu rằng đòi hỏi công bằng không giúp tôi mạnh lên. Hiểu luật sòng phẳng thì có.
Và khi chấp nhận điều đó, tôi không còn oán trách, tôi bớt kỳ vọng được ưu ái. Tôi tập trung vào một câu hỏi duy nhất: hôm nay tôi đang trao đổi bằng giá trị gì?
Thế giới không công bằng. Nhưng nó rất sòng phẳng.
