Cả thiên hạ đọc Lỗ Túc bằng một cái nhãn rất tiện:
nhu nhược, ngờ nghệch, bị Gia Cát Lượng lừa, bị Lưu Bị dắt mũi.
Cái nhãn ấy tồn tại gần 2.000 năm vì nó dễ kể.
Nhưng nếu bỏ nhãn ra, chỉ nhìn hành vi, Lỗ Túc hiện thành một con người hoàn toàn khác: một kẻ dám đặt cược vào người, vào thế cờ, vào tương lai, và dám bỏ lợi ích trước mắt để đổi lấy một cấu trúc quyền lực mà rất ít người cùng thời nhìn thấy.
Và nếu đi thêm một bước nữa, còn xuất hiện một giả thuyết thú vị hơn:
Có khi Lỗ Túc không chỉ chấp nhận bị coi là kẻ bị lừa. Có khi chính cách kể “Lưu Bị và Gia Cát Lượng lừa được đất của Lỗ Túc” lại là thứ giúp kế hoạch của ông chạy nhanh nhất.
Đây chỉ là giả thuyết.
Không có sử liệu nào ghi rằng Lỗ Túc chủ động dựng lên câu chuyện ấy.
Nhưng chính vì là giả thuyết nên mới có thứ để lật lại, soi, cãi và kiểm tra.
200 – Nhìn ra trước cả bàn cờ
Năm 200, Tôn Sách chết. Tôn Quyền mới lên nắm quyền. Lỗ Túc được Chu Du tiến cử.
Gặp Tôn Quyền, ông lập tức nói một điều rất lớn: nhà Hán khó phục hưng, Tào Tháo cũng không thể nhanh chóng bị tiêu diệt; Giang Đông phải đứng vững, đánh Hoàng Tổ, lấy Kinh Châu, kiểm soát Trường Giang rồi mới nói đến chuyện tranh đế nghiệp.
Đó là cái về sau thường gọi là Tháp thượng sách.
Lúc ấy Lưu Bị còn đang chạy long đong. Gia Cát Lượng còn đang cày ruộng ở Long Trung. Long Trung đối phải nhiều năm sau mới xuất hiện. Tức là Lỗ Túc đã nhìn thấy cấu trúc lớn trước khi thế Tam Quốc thành hình rõ ràng.
Nhưng đáng chú ý hơn nữa là cách ông nhìn người.
Trước đó, khi Chu Du còn chưa phải đại đô đốc lừng danh, dẫn người đến xin lương, nhà Lỗ Túc có hai kho.
Lỗ Túc cho Chu Du luôn một kho. Không cò kè. Không giấy nợ. Không phải cho một người bạn vài đấu gạo. Đó là một cú đặt cược vào con người.
Lỗ Túc nhìn Chu Du và thấy thứ người khác chưa chắc đã thấy. Về sau, ông tiếp tục làm đúng kiểu ấy với Tôn Quyền, với Lưu Bị, với Bàng Thống.
Mẫu hành vi rất nhất quán:
nhìn người → đặt cược → để người ấy lớn lên → dùng sức mạnh mới tạo ra để thay đổi bàn cờ.
208 – Không cho bàn cờ sập
Tào Tháo nam hạ. Giang Đông chấn động. Một loạt đại thần bàn chuyện đầu hàng.
Lỗ Túc nói thẳng với Tôn Quyền một điều rất lạnh:
chúng tôi hàng Tào còn có thể làm quan; chúa công mà hàng thì đi đâu?
Đó không phải đạo đức. Đó là phân tích quyền lực.
Sau đó Lỗ Túc chủ động sang gặp Lưu Bị. Ông thúc đẩy liên minh Tôn–Lưu.
Ông quay về Giang Đông. Ông thúc Tôn Quyền gọi Chu Du về.
Rồi mới có cái cấu trúc quân sự dẫn tới Xích Bích. Không phải Lỗ Túc một mình “tạo ra Xích Bích”. Nhưng nếu bỏ ông ra khỏi chuỗi hành vi ấy, liên minh Tôn–Lưu khó hình thành nhanh như vậy.
Lỗ Túc nhìn thấy điều căn bản:
Tôn không đủ sức một mình nuốt Tào.
Lưu cũng không đủ sức một mình sống sót.
Hai bên phải cùng tồn tại.
Đây chính là thứ ông sẽ giữ đến cuối đời.
210 – Dám cho đất thật
Sau Xích Bích, Đông Ngô đã bỏ máu để giành quyền kiểm soát vùng Nam Quận.
Theo logic thông thường:
đất đã đánh được thì phải giữ.
Lỗ Túc lại khuyên Tôn Quyền chuyển quyền kiểm soát phần đất chiến lược ấy cho Lưu Bị.
Lý do rất đơn giản:
Tào Tháo vẫn quá mạnh.
Một Lưu Bị yếu không có nhiều giá trị. Một Lưu Bị có đất, có dân, có quân và có khả năng tự đứng vững sẽ trở thành:
thêm một kẻ thù cho Tào
và thêm một đồng minh cho Ngô.
Đây không phải bố thí. Đây là chuyển một phần không gian chiến lược để tạo ra một cực quyền lực mới.
Một kẻ nhu nhược sẽ không chơi nước đó. Một kẻ chỉ biết giữ đất càng không. Muốn đưa đất vừa đánh được cho một thế lực khác, phải tin rằng:
giá trị của cấu trúc mình tạo ra lớn hơn giá trị của phần đất mình đang nắm.
Đó là một cú cược rất lớn.
Không chỉ cho đất, còn cho người
Lưu Bị có Bàng Thống nhưng dùng sai. Cho làm huyện lệnh. Lỗ Túc viết thư nói thẳng:
Bàng Sĩ Nguyên không phải người chỉ nên dùng ở một huyện nhỏ. Muốn phát huy tài thì phải đưa lên tầng cao hơn.
Gia Cát Lượng cũng tiến cử. Lưu Bị gặp Bàng Thống, nói chuyện rồi lập tức trọng dụng. Và chính Bàng Thống sau đó trở thành một trong những người thúc mạnh nhất chuyện:
Kinh Châu không đủ để dựng đại nghiệp; phải lấy Ích Châu.
Tức chuỗi sự kiện rất đẹp:
Lỗ Túc giúp Lưu Bị có đất.
Rồi lại giúp Lưu Bị dùng đúng người.
Người ấy lại giúp Lưu Bị lấy Ích Châu.
Đến đây, cực thứ ba mới thật sự có chiều sâu.
Nếu Lỗ Túc thực sự chỉ nghĩ:
“Lưu Bị là đối thủ tương lai, phải làm hắn yếu đi”
thì toàn bộ chuỗi hành vi này rất khó giải thích.
Nhưng nếu ông nghĩ:
“Tào còn quá mạnh, Lưu Bị phải đủ mạnh để đứng được”
thì mọi thứ lại rất nhất quán.
215 – Đơn đao phó hội: cứng về đất, mềm về thế
Đây là một chi tiết rất đáng chú ý. Nhiều cách kể về sau dùng cuộc gặp giữa Lỗ Túc và Quan Vũ để tiếp tục củng cố hình tượng:
Quan Vũ uy phong, Lỗ Túc yếu thế.
Nhưng nếu bỏ lớp văn học ra thì chuyện lại khác.
Lỗ Túc không hề tránh cuộc gặp. Ông trực tiếp đối mặt Quan Vũ. Ông tranh luận rất cứng về chuyện đất đai. Ông đòi quyền lợi cho Đông Ngô.
Nhưng có một giới hạn ông không vượt qua:
không biến tranh chấp đất thành chiến tranh tổng lực giữa Tôn và Lưu.
Đây mới là chỗ đáng nhìn.
Lỗ Túc không cần phải nhường đất vô điều kiện. Ông cũng không cần phải tỏ ra mềm yếu.
Ông cần giữ cho xung đột nằm trong phạm vi:
tranh chấp – thương lượng – phân chia – tiếp tục liên minh.
Chứ không được trượt sang:
thù địch – chiến tranh – một bên sống một bên chết.
Nói cách khác:
cứng ở bàn đàm phán, nhưng mềm ở tầng chiến lược.
Nếu đặt trong giả thuyết lớn của bài, cuộc gặp này còn có một cách đọc thú vị hơn.
Lỗ Túc cần người trong Ngô nhìn thấy:
ông vẫn đang đòi đất.
Ông không thể để nội bộ nghĩ mình đem đất cho Lưu Bị rồi mặc kệ. Nhưng ông cũng không được đòi tới mức Quan Vũ phải rút kiếm. Thế nên tranh chấp phải tồn tại. Nhưng phải tồn tại ở mức ma sát có kiểm soát.
Ông không nhất thiết cần thắng Quan Vũ tại bàn đàm phán.
Ông cần:
Quan Vũ vẫn tiếp tục đứng ở phía bên kia của Tào Tháo.
Đây là hai tầng mục tiêu rất khác nhau.
Và đây là chỗ xuất hiện một giả thuyết thú vị
Từ đây trở xuống là giả thuyết.
Không có sử liệu nào ghi rằng Lỗ Túc ngồi xuống và nói:
Ta sẽ giả vờ bị Lưu Bị lừa để thiên hạ tin rằng ta ngu.
Nếu có văn bản như vậy thì đã chẳng còn gì để giả thuyết.
Nhưng thử đặt câu hỏi:
Nếu mục tiêu của Lỗ Túc là làm cho cực Lưu Bị hình thành càng nhanh càng tốt, thì câu chuyện nào giúp việc đó chạy ít ma sát nhất?
Giả sử ông nói thẳng với nội bộ Đông Ngô:
Tôi muốn đem phần đất vừa đổ máu giành được giao cho Lưu Bị vì tôi cần nuôi hắn mạnh lên.
Phản ứng sẽ thế nào? Rất dễ bị chửi là bán đất.
Giả sử ông nói với Lưu Bị:
Ta muốn dựng ngươi thành một cực quyền lực để dùng ngươi làm tấm chắn trước Tào Tháo.
Lưu Bị có thể cảnh giác. Có thể chần chừ. Có thể sợ mang ơn. Có thể sợ mình chỉ là một quân cờ.
Giả sử Tào Tháo nhìn thấy rõ:
Đông Ngô đang chủ động bơm đất và nhân lực cho Lưu Bị để dựng một liên minh chiến lược lâu dài.
Tào sẽ hiểu ngay mức độ nguy hiểm của cấu trúc đó.
Nhưng nếu câu chuyện được kể theo một cách khác:
Lưu Bị khôn.
Gia Cát Lượng giỏi.
Lỗ Túc hiền.
Ngô bị lừa mất đất.
thì mọi thứ lại dễ chạy hơn nhiều.
Nội bộ Ngô có thể tự an ủi:
chỉ là cho mượn, sau này đòi lại.
Lưu Bị có thể nghĩ:
mình vừa thắng một ván, cứ chiếm chỗ trước rồi tính sau.
Tào Tháo có thể nhìn Tôn–Lưu như một liên minh đầy nghi kỵ, tranh chấp và có khả năng tự cắn nhau.
Còn kết quả thực tế vẫn là:
Lưu Bị nhanh chóng có đất để đứng.
Tức cực thứ ba xuất hiện.
Nếu giả thuyết này đúng
Nếu Lỗ Túc thực sự chủ động chấp nhận, hoặc thậm chí thiết kế cách kể:
“Lưu Bị lừa được ta”
thì tầng cao của ông cần phải đánh giá lại thêm một lần nữa.
Bởi lúc đó ông không chỉ là một đại chiến lược gia.
Ông còn điều khiển cách các bên nhìn sự việc.
Ông không chỉ thiết kế:
- ai cần mạnh;
- ai cần yếu;
- đất phải nằm trong tay ai;
- liên minh phải tồn tại thế nào.
Ông còn thiết kế:
mỗi phía nên tin câu chuyện gì để tự nguyện làm điều mà thế cờ lớn cần họ làm.
Nội bộ Ngô tin một câu chuyện.
Lưu Bị tin một câu chuyện khác.
Tào Tháo nhìn thấy một câu chuyện khác nữa.
Nhưng hành vi của tất cả các bên cuối cùng lại đẩy bàn cờ về đúng một kết quả:
thế ba cực xuất hiện.
Nếu vậy, tầm vóc của Lỗ Túc không còn đứng ngang với Tuân Úc nữa. Ông sẽ vượt lên thêm một tầng. Tuân Úc cực giỏi định hướng cách Tào Tháo nhìn vấn đề và xây hệ thống quyền lực. Nhưng giả thuyết này, nếu đúng, có nghĩa Lỗ Túc đang điều khiển nhiều phía cùng lúc, với lợi ích khác nhau, để tạo ra cùng một kết quả chiến lược.
Đó là một cuộc chơi khác hẳn.
217 – Lỗ Túc chết
Đây là điểm mà câu chuyện trở nên bi kịch.
Khi Lỗ Túc còn sống, một nguyên tắc rất rõ được giữ:
Tào Tháo còn mạnh thì Tôn và Lưu không được phép tiêu diệt nhau.
Có thể tranh đất. Có thể căng thẳng. Có thể cãi nhau. Nhưng không được phá cấu trúc.
Lỗ Túc chết năm 217. Người kế nhiệm ở tuyến Kinh Châu là Lã Mông.
Và từ đây cách nhìn thay đổi.
219 – Khi người kế thừa phá vỡ bàn cờ
Lã Mông nhìn Quan Vũ như một mối đe dọa cần xử lý.
Quan Vũ đang đem đại quân đánh Phàn Thành. Kinh Châu phía sau để hở. Đông Ngô đánh úp. Mi Phương, Phó Sĩ Nhân đầu hàng. Quan Vũ mất toàn bộ hậu phương, quân tan rồi bị giết.
Về mặt chiến dịch:
Đông Ngô thắng cực đẹp.
Kinh Châu về tay Ngô. Quan Vũ bị loại bỏ.
Nhưng ở tầng lớn hơn, một chuyện khác xảy ra:
liên minh Tôn–Lưu sụp đổ.
Lưu Bị không còn là đồng minh chống Tào. Ông trở thành kẻ thù.
Nếu giả thuyết trong bài này đúng, thì đây chính là bi kịch lớn nhất của Lỗ Túc:
câu chuyện bề mặt còn sống, nhưng logic chiến lược đứng sau câu chuyện ấy đã chết cùng ông.
Có thể người kế nhiệm đã hành động như thể câu chuyện:
“Đông Ngô bị Lưu Bị lừa mất đất”
là sự thật trọn vẹn.
Nếu vậy, món đất phải được lấy lại. Quan Vũ phải bị xử. Kinh Châu phải trở về Ngô.
Nhưng Lỗ Túc có thể đã nhìn câu chuyện hoàn toàn khác:
mất một phần đất để đổi lấy một cực quyền lực cùng chống Tào.
Một bên nhìn:
món nợ phải thu.
Một bên nhìn:
chi phí để mua thế cân bằng.
Đó là hai tầng tư duy khác nhau.
221 & 222 – Cái giá của việc phá bàn cờ
Lưu Bị đem đại quân đánh Đông Ngô. Chiến tranh Ngô–Thục bùng nổ. Lục Tốn đánh bại Lưu Bị ở Di Lăng. Đông Ngô thắng.
Một lần nữa, nếu chỉ nhìn chiến trận:
Ngô thắng lớn.
Nhưng nếu nhìn toàn cục:
Ngô vừa phải tiêu hao rất nhiều lực lượng để đánh một kẻ mà trước đó chính mình đã dùng làm đồng minh chống Tào.
Thục suy yếu. Ngô cũng phải căng quân. Còn phương Bắc? Tào Ngụy vẫn là thế lực lớn nhất.
Và rồi cuối cùng chuyện gì xảy ra?
Ngô và Thục lại phải quay về liên minh.
Đây là chỗ lịch sử gần như quay một vòng lớn rồi trở lại đúng cấu trúc mà Lỗ Túc từng cố giữ.
Tức:
phá liên minh → đánh nhau → một bên thua nặng → rồi vẫn phải liên minh lại.
Nếu vậy thì câu hỏi rất khó tránh:
rốt cuộc Lỗ Túc nhìn sai, hay người sau đã mất hai năm chiến tranh để quay lại đúng chỗ ông đứng từ đầu?
Bi kịch thật sự của Lỗ Túc có thể không phải là bị lừa
Nếu giả thuyết này đúng, bi kịch của Lỗ Túc còn sâu hơn nhiều.
Ông có thể đã tạo ra một cách kể đủ đơn giản để:
- nội bộ Ngô chấp nhận;
- Lưu Bị nhận đất;
- Tào Tháo đánh giá liên minh thấp hơn thực tế;
- cực thứ ba xuất hiện nhanh.
Nhưng cách kể ấy quá đơn giản.
Đơn giản tới mức sau khi ông chết, người khác có thể chỉ còn nhớ:
“Chúng ta bị lừa mất đất.”
Mà quên mất:
“Tại sao lúc đầu chúng ta lại chấp nhận để việc đó xảy ra?”
Nếu vậy, cái cách kể từng giúp chiến lược vận hành lại trở thành thứ phá hủy chiến lược sau khi người thiết kế biến mất.
Đó là một bi kịch rất đặc biệt:
công cụ sống lâu hơn người sử dụng nó.
Nhưng không ai còn nhớ công cụ đó được tạo ra để làm gì.
Nhưng nếu giả thuyết sai thì sao?
Thì vẫn còn một vấn đề rất lớn.
Ta vẫn phải giải thích tại sao một người:
- nhìn ra đại cục rất sớm;
- chọn đúng Chu Du;
- chống hàng Tào;
- thúc liên minh Tôn–Lưu;
- chủ trương để Lưu Bị đủ mạnh;
- tiến cử Bàng Thống;
- tranh đất với Quan Vũ nhưng không để nổ chiến tranh;
- kiên trì giữ liên minh khi Tào vẫn còn là mối đe dọa lớn nhất;
lại có thể bị mô tả như:
một kẻ nhu nhược, ngờ nghệch, bị người khác dắt mũi.
Nếu giả thuyết về cách kể “bị lừa” là sai thì cái nhãn ấy vẫn không đủ sức giải thích chuỗi hành vi.
Ta vẫn phải tháo nó ra. Ta vẫn phải đọc lại Lỗ Túc.
Còn nếu sau gần 2.000 năm cái nhãn ấy vẫn “giải thích được” Lỗ Túc?
Đây mới là chỗ vui nhất.
Nếu đến tận hôm nay người ta vẫn đọc Lỗ Túc và thấy:
“Ừ, thằng này đúng là hiền lành, ngu ngơ, ngờ nghệch, bị Lưu Bị với Gia Cát Lượng lừa.”
thì trong logic của giả thuyết trên, điều đó lại không hề làm giả thuyết yếu đi.
Ngược lại.
Nó làm cách kể ấy trông còn mạnh hơn.
Bởi một cách đóng khung câu chuyện thành công nhất không phải là cách khiến người ta biết mình đang bị dẫn dắt. Nó là cách khiến người ta quên luôn rằng đã từng có một cách đóng khung.
Câu chuyện bề mặt sống đủ lâu thì nó trở thành:
“sự thật hiển nhiên.”
Và nếu Lỗ Túc thật sự từng chấp nhận mất danh tiếng để cực thứ ba xuất hiện nhanh hơn, thì việc gần 2.000 năm sau hậu thế vẫn chửi ông ngu lại chính là phần kỳ quặc nhất của câu chuyện:
cái giá ông bỏ ra vẫn đang được trả.
Có thể giả thuyết này sai. Lỗ Túc có thể chưa từng chủ động thiết kế hình tượng “bị Lưu Bị lừa”. Nhưng nếu vậy, ít nhất ta cũng phải bỏ cái nhãn “Lỗ Túc nhu nhược, ngờ nghệch”, bởi nó không giải thích nổi chuỗi hành vi của ông.
Còn nếu giả thuyết đúng?
Thì Lỗ Túc đáng sợ hơn rất nhiều.
Ông không chỉ dám cho đất. Không chỉ dám cho người. Không chỉ dám nuôi một cực quyền lực tương lai có thể quay lại cắn mình.
Ông còn dám để người khác nghĩ rằng mình vừa thua. Để họ nhận đất nhanh hơn. Để họ giữ đất chắc hơn. Để đối thủ đánh giá liên minh thấp hơn. Để nội bộ của mình dễ nuốt hơn. Và để cái bàn cờ ông nhìn thấy từ năm 200 có thời gian trở thành hiện thực.
Nhưng có lẽ bi kịch lớn nhất lại nằm ở phía sau.
Lỗ Túc có thể đã thiết kế một câu chuyện đủ đơn giản để thế cờ chạy.
Rồi ông chết.
Người kế thừa nhìn vào câu chuyện ấy, nhưng không còn nhìn thấy bàn cờ phía sau. Họ lấy lại đất. Giết Quan Vũ. Phá liên minh. Đánh nhau với Thục. Thắng Di Lăng. Rồi cuối cùng vẫn phải quay trở lại liên minh để đối phó với phương Bắc.
Có thể sau gần 2.000 năm, Lỗ Túc vẫn đang ngồi đâu đó bên Trường Giang và cười.
Nếu thiên hạ bắt đầu nhận ra ông không ngu, cái nhãn cũ bắt đầu bong.
Còn nếu thiên hạ vẫn tiếp tục tin rằng ông ngu?
Có khi ông còn cười to hơn.
Bởi nếu giả thuyết này đúng thì:
một cách đóng khung hoàn hảo không phải là thứ tồn tại được vài năm – nó là thứ mà gần 2.000 năm sau, người ta vẫn tưởng đó là sự thật.
